⏱ زمان مطالعه: 10 دقیقه
مطابق ماده ۱۱۳۳ قانون مدنی، مرد می‌تواند با رعایت شرایط مقرر در قانون و مراجعه به دادگاه خانواده، تقاضای طلاق همسر خود را مطرح کند. با این حال، اجرای صیغه طلاق و ثبت رسمی آن منوط به تعیین تکلیف تمامی حقوق مالی زوجه، از جمله مهریه، اجرت‌المثل ایام زوجیت و نفقه معوقه است. اصل اولیه بر این است که متقاضی طلاق باید تمام حقوق مالی زن را به صورت نقد و یکجا تادیه کند تا گواهی عدم امکان سازش قابلیت اجرا در دفترخانه را پیدا کند. از آنجا که بخش عمده‌ای از مردان توانایی پرداخت یک‌باره کل مهریه را ندارند، قانون‌گذار سازوکار اعسار و تقسیط را پیش‌بینی کرده است تا از بن‌بست حقوقی جلوگیری شود.
ماهیت قانونی پرداخت مهریه در طلاق به درخواست مرد
بر اساس ماده ۲۹ قانون حمایت خانواده، دادگاه مکلف است در رأی صادره تکلیف حقوق مالی زوجه را به روشنی مشخص کند. ثبت طلاق موکول به تادیه این حقوق است، مگر آنکه زوجه رضایت دهد یا ترتیبی برای پرداخت آن در قالب تقسیط مشخص شود. بر خلاف حالتی که زن مهریه را به اجرا می‌گذارد و وصول آن از طریق توقیف مال یا کسر حقوق صورت می‌گیرد، در طلاق از طرف مرد، اثبات اعسار شرط مقدماتی برای دستیابی به سند طلاق محسوب می‌شود.
به عنوان یک مثال فرضی، مردی با درآمد ماهانه ثابت کارمندی که همسرش صاحب حق دریافت ۳۰۰ سکه تمام بهار آزادی است، امکان اجرای رأی طلاق را نخواهد داشت مگر آنکه یا رضایت همسر را جلب کند یا با طرح دعوای تقسیط، حکم قطعی اعسار دریافت دارد. اشتباه معمول افراد این است که تصور می‌کنند دادگاه به صرف دادخواست طلاق، مهریه را خودکار قسط‌بندی می‌کند؛ در حالی که قسط‌بندی مهریه نیازمند دادخواست مستقل اعسار و ارائه ادله اثباتی مستند است.
شرایط و مبانی پذیرش دادخواست اعسار از پرداخت یکجای مهریه
مبنای پذیرش تقسیط، ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب ۱۳۹۴ است. معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی به جز مستثنیات دین، قادر به پرداخت دیون خود نباشد. در پرونده طلاق به درخواست مرد، قاضی بار اثبات عدم تمکن را بر دوش مرد قرار می‌دهد؛ زیرا او پیش‌قدم انحلال رابطه زوجیت شده و اصل بر این است که فردی که خواهان طلاق است، توانایی مالی اجرای تکالیف آن را داراست.
راهنمای جامع این موضوع: وکیل طلاق از طرف مرد
دادگاه برای احراز اعسار، میان «اعسار مطلق» و «اعسار به معنای عدم توان پرداخت دفعی» تفاوت قائل می‌شود. در دعاوی مهریه، تقاضای تقسیط نشان‌دهنده توان پرداخت تدریجی است، نه عجز کامل از پرداخت. چنانچه زوج موفق شود ثابت کند جز یک واحد مسکونی متناسب با شأن (مستثنیات دین) و حقوق ماهیانه دارایی دیگری ندارد، دادگاه با استناد به توان بازپرداخت ماهیانه او، حکم به تقسیط صادر می‌کند.
زمان‌بندی و مراحل ثبت دادخواست تقسیط مهریه در فرایند طلاق
از منظر آیین دادرسی، طرح دادخواست اعسار در پرونده طلاق از طرف مرد دارای دو رویه متفاوت در محاکم است:
- طرح هم‌زمان دادخواست اعسار همراه با دادخواست طلاق یا در حین رسیدگی به پرونده اصلی در مرحله بدوی.
- طرح دادخواست اعسار پس از صدور گواهی عدم امکان سازش و پیش از انقضای مهلت سه‌ماهه اعتبار رأی طلاق.
رویه غالب شعب دادگاه خانواده این است که اعسار باید پس از صدور حکم اولیه مبنی بر لزوم پرداخت مهریه و مشخص شدن ارقام دقیق دیون مالی مطرح شود، اگرچه طبق رأی وحدت رویه شماره ۷۲۲ دیوان عالی کشور، ثبت دادخواست اعسار حتی پیش از قطعیت حکم محکومیت به پرداخت مهریه نیز امکان‌پذیر شناخته شده است. تاخیر در ارائه دادخواست تقسیط ممکن است منجر به اتمام مهلت اعتبار سه‌ماهه گواهی عدم امکان سازش شود که در این حالت مرد باید تمام مسیر طلاق را از ابتدا آغاز کند.
بیشتر بخوانید: مدت زمان طلاق از طرف مرد چقدر است
مدارک و استعلام‌های ضروری برای اثبات عدم تمکن مالی
بر اساس ماده ۸ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی، مدعی اعسار باید صورت کلیه اموال خود شامل تعداد، جنس، ارزش ریالی، موجودی حساب‌های بانکی در شش ماه گذشته و کلیه مطالبات خود از اشخاص ثالث را ضمیمه دادخواست کند. دادگاه رأساً یا به تقاضای زوجه، استعلام‌های سه‌گانه را به جریان می‌اندازد:
- استعلام ثبت اسناد و املاک جهت بررسی پلاک‌های ثبتی به نام زوج.
- استعلام بانک مرکزی از طریق سامانه سیاق برای رصد گردش حساب‌ها و مانده موجودی.
- استعلام راهور فراجا برای شناسایی خودرو و وسایل نقلیه متعلق به زوج.
چنانچه زوج در آستانه طلاق، اموال خود را به اقوام درجه یک منتقل کرده باشد، دادگاه موضوع را مشمول فرار از دین دانسته و معامله را باطل می‌داند یا اعسار او را به کلی رد می‌کند. بررسی حساب‌ها در بازه زمانی شش‌ماهه مانع از آن می‌شود که زوج با خالی کردن صوری حساب‌های بانکی بتواند عدم تمکن خود را نزد دادگاه ثابت کند.
نقش شهادت شهود در اثبات اعسار و ضوابط تنظیم استشهادیه
معرفی حداقل دو شاهد مرد یا چهار شاهد زن عادل و آگاه، از الزامات قانونی دادخواست تقسیط مهریه است. شهود باید منشأ اطلاعات خود نسبت به وضعیت معیشتی، مسکن، شغل و هزینه‌های زندگی خواهان را صریحاً در استشهادیه کتبی قید کرده و در جلسه دادگاه برای ادای شهادت حاضر شوند.
بیشتر بخوانید: طلاق از طرف مرد بدون پرداخت مهریه
اشتباه رایج در این مرحله، انتخاب افرادی است که از جزئیات درآمدی متقاضی بی‌خبرند یا به دلیل ابهام در نحوه آشنایی، شهادتشان فاقد اعتبار تلقی می‌شود. در جلسه دادرسی، قاضی میزان شناخت شهود از نحوه تامین مخارج روزمره زوج را مورد سنجش قرار می‌دهد. اگر شهود صرفاً عبارات کلی نظیر «ندارد که بدهد» را تکرار کنند و نتوانند هزینه‌های اجاره‌خانه و درآمدهای ماهانه او را دقیق توضیح دهند، دادگاه شهادت را غیرمؤثر دانسته و دادخواست اعسار را رد می‌نماید.
معیارهای دادگاه در تعیین مبلغ پیش‌قسط مهریه
تعیین میزان پیش‌قسط مهریه به صورت ریاضی در قانون تعریف نشده و کاملاً مبتنی بر صلاحدید قضایی و ارزیابی ادله است. دادرس شعبه با مقایسه کل میزان مهریه، وضعیت شغلی، دارایی‌های آزاد و توان نقدشوندگی اموال در دسترس، مبلغ یا تعداد سکه‌های پیش‌قسط را مشخص می‌سازد.
| شاخص موثر | وضعیت سنجش در دادگاه | اثر بر میزان پیش‌قسط |
|---|---|---|
| نوع اشتغال زوج | کارمند، کارگر، شغل آزاد یا فاقد شغل مشخص | درآمد تضمین‌شده اقساط را منظم‌تر و پیش‌قسط را متعادل‌تر می‌کند. |
| مالکیت خودرو یا دارایی منقول | داشتن خودرو خارج از شأن عرفی ضروری | منجر به افزایش مبلغ پیش‌قسط برای الزام به تبدیل مال می‌شود. |
| تعداد سکه‌های مهریه | مهریه‌های سبک در برابر مهریه‌های سنگین | در مهریه‌های بالا، پیش‌قسط سنگین‌تری برای تضمین اجرا تعیین می‌گردد. |
| هزینه‌های ضروری معیشت | اجاره مسکن، بیماری خاص، افراد تحت تکفل | سبب تخفیف در میزان پیش‌قسط و فواصل طولانی‌تر اقساط می‌شود. |
یک کارمند با پایه حقوق مشخص که فاقد پس‌انداز نقدی باشد، ممکن است با حکم پیش‌قسط معادل ۲ تا ۵ سکه بهار آزادی مواجه شود؛ در حالی که فردی با مشاغل آزاد و گردش مالی متغیر ممکن است موظف به پرداخت بخش بزرگ‌تری از مهریه به عنوان پیش‌قسط گردد.
مطلب مرتبط: وکیل مهریه
نحوه تعیین فواصل اقساط و تناسب آن با درآمد زوج
دادگاه‌ها پس از مشخص کردن پیش‌قسط، فواصل زمانی پرداخت مابقی تعهدات را تعیین می‌کنند. قالب سنتی این است که پرداخت هر سکه در بازه‌های چندماهه مقرر شود. در سال‌های اخیر و با نوسان شدید ارزش مسکوکات طلا، دادگاه‌ها فواصل اقساط را طولانی‌تر تعیین می‌کنند تا با حداقل دستمزد کارگری یا حقوق دریافتی تعادل داشته باشد.
برای مثال، دادگاه ممکن است پرداخت را به صورت «هر هشت ماه یک سکه» یا «هر ده ماه یک سکه» سامان دهد. چنانچه مهریه وجه نقد باشد، مبلغ آن بر مبنای شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی (نرخ تورم بانک مرکزی) تا زمان صدور حکم محاسبه شده و سپس اقساط ماهیانه ثابتی به ریال برای آن معین می‌گردد.
دادخواست تعدیل اقساط در اثر نوسان قیمت سکه و تورم
ماده ۱۱ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی صراحتاً حق تعدیل اقساط را برای هر دو طرف دعوا به رسمیت شناخته است. افزایش ناگهانی قیمت طلا یا کاهش توان مالی پرداخت‌کننده (مانند ابتلا به بیماری، تعدیل نیرو یا افزایش غیرمتعارف اجاره‌بها) زمینه را برای طرح «دادخواست تعدیل اقساط مهریه» فراهم می‌کند.
مطلب مرتبط: حضانت فرزند بعد از طلاق
در مقابل، اگر زوجه مدارکی به دست آورد که نشان دهد درآمد مرد افزایش یافته، ارتقای شغلی داشته یا مالی به ارث برده است، می‌تواند تعدیل به سمت افزایش اقساط یا کوتاه کردن دوره‌های زمانی را مطالبه کند. دادخواست تعدیل مانع اجرای اقساط فعلی نیست؛ بنابراین تا زمان صدور رأی قطعی تعدیل، زوج موظف است بر اساس همان دادنامه قبلی اقساط را بپردازد، وگرنه مشمول ضمانت اجراهای قهری خواهد شد.
ضمانت اجرای عدم پرداخت اقساط مهریه در موعد مقرر
ثبت طلاق پس از قطعی شدن حکم تقسیط و پرداخت پیش‌قسط امکان‌پذیر می‌شود. اما بعد از ثبت واقعه طلاق، اگر مرد از پرداخت حتی یک قسط در سررسید معین تخلف کند، زوجه می‌تواند به استناد ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی اقدام نماید. بر این اساس:
- زوجه می‌تواند تقاضای جلب و حبس مرد را از اجرای احکام مدنی بخواهد.
- زوجه حق دارد انسداد حساب‌های بانکی و ممنوع‌الخروجی مرد را از مراجع قضایی پیگیری کند.
- در صورت اثبات توانایی مالی و استنکاف عمدی، امکان تبدیل قسط به حال (از بین رفتن مهلت اقساط برای کل دین) از منظر برخی تفاسیر قضایی به وجود می‌آید.
کوتاهی در واریز به موقع اقساط به حساب سپرده دادگستری، خطر صدور بلافاصله برگ جلب را به همراه دارد. مردان باید رسیدهای رسمی واریز اقساط را ثبت و در سامانه الکترونیک قضایی یا نزد مدیر اجرای احکام بایگانی کنند تا سوء‌تفاهم در محاسبه مواعد صورت نگیرد.
مطلب مرتبط: وکیل طلاق توافقی
اشتباهات اساسی زوج در جریان تقسیط مهریه در پرونده طلاق
روند تقسیط مهریه با پیچیدگی‌های استدلالی همراه است و بروز برخی لغزش‌ها منجر به رد قطعی دادخواست و قفل شدن پرونده طلاق می‌شود. چند مورد از مهم‌ترین این موارد عبارت‌اند از:
- کتمان درآمدهای جانبی: کتمان حقوق یا قراردادهایی که با یک استعلام ساده کارفرما یا بیمه تامین اجتماعی آشکار می‌شوند؛ این امر علاوه بر رد ادعای اعسار، سوءنیت خواهان را برای دادگاه محرز می‌سازد.
- انتقال شتاب‌زده خودرو و ملک به بستگان: معاملاتی که پس از بالا گرفتن اختلافات خانوادگی یا صدور دادخواست ثبت می‌شوند، به عنوان معامله به قصد فرار از دین به آسانی ابطال شده و جنبه کیفری پیدا می‌کنند.
- استفاده از شهود فاقد صلاحیت قانونی: شهودی که با ادای سوگند دروغین در معرض تعقیب کیفری قرار می‌گیرند یا نسبت فامیلی نزدیک دارند و از ارقام معیشتی خوانده بی‌اطلاعند.
- واریز اقساط به حساب شخصی زوجه بدون صورت‌جلسه: پرداخت مبالغ خارج از نظارت دایره اجرای احکام بدون دریافت رسید معتبر، که اغلب ادعای عدم پرداخت را از سوی زوجه به همراه دارد.
پرسش‌های متداول درباره نحوه قسط بندی مهریه در طلاق مرد
آیا زن می‌تواند با تقسیط مهریه مخالفت کند و مانع صدور طلاق شود؟
زوجه می‌تواند با معرفی اموال پنهان مرد، داشتن حساب‌های سرمایه‌گذاری یا زیر سوال بردن شهود، به دادخواست اعسار اعتراض کند. اما در صورتی که دادگاه پس از استعلام‌ها و تحقیقات پی ببرد که زوج واقعاً فاقد تمکن است، بدون توجه به رضایت یا مخالفت زن، حکم تقسیط را صادر می‌کند و زن حق جلوگیری از روند اداری را نخواهد داشت.
اگر مرد حتی توانایی پرداخت پیش‌قسط را نداشته باشد چه می‌شود؟
تا زمانی که پیش‌قسط تعیین‌شده در حکم دادگاه به حساب دادگستری واریز نشود یا رضایت زن اخذ نگردد، دفترخانه رسمی طلاق مجاز به اجرای صیغه طلاق و ثبت آن در شناسنامه نخواهد بود. در موارد نادری که عدم تمکن مطلق حتی برای پیش‌قسط اثبات شود، دادگاه ممکن است اعسار بدون پیش‌قسط را صادر کند، اما این اتفاق در دعوای طلاق از طرف مرد بسیار نامحتمل است.
آیا با فوت مرد پس از قسط‌بندی، مهریه از بین می‌رود؟
با فوت بدهکار، تمامی دیون مدت‌دار او تبدیل به دیون حال (فوری) می‌شوند. در این حالت بقیه اقساط مهریه از کل ترکه باقی‌مانده از متوفی، پیش از تقسیم ارث بین وراث، برداشت و به زوجه پرداخت می‌گردد؛ لکن اگر مالی از متوفی به جا نمانده باشد، وراث تعهدی به پرداخت مابقی اقساط از جیب خود نخواهند داشت.
